Armoede onder ouderen

Steeds meer mensen in Nederland hebben moeite om rond te komen. Dat merkt ook Voedselbanken Nederland. Voorzitter Henk Staghouwer ziet dat de groep senioren die langer afhankelijk blijft van voedselhulp de laatste jaren groeit. “Voor sommigen is er simpelweg geen uitweg meer.”

Voedselbanken Nederland helpt mensen die tijdelijk niet genoeg geld hebben om eten te kopen. Door het hele land zijn 181 voedselbanken actief die volledig draaien op ruim 14.000 vrijwilligers. “Wij zijn een organisatie waar mensen centraal staan”, zegt voorzitter VHenk Staghouwer. “Geen ingewikkelde regels of toeslagen, maar gewoon kijken: is er nood? Dan helpen we. Zonder aanziens des persoons.”

De voedselbanken zitten ‘in de haarvaten van de samenleving’ en zien daardoor direct het effect van stijgende energieprijzen, toeslagen die wegvallen en duurdere boodschappen. “Wij merken dat vrijwel meteen”, zegt Staghouwer. “Mensen houden minder over, raken achter met betalen en uiteindelijk raakt de koelkast leeg.” De cijfers die Voedselbanken Nederland onlangs publiceerde bevestigen dat beeld. In 2025 hielpen de voedselbanken in totaal 155.600 mensen. Dat is een stijging van ruim 7,5 procent ten opzichte van vorig jaar. “Dat is de werkelijkheid waar wij mee te maken hebben”, zegt Staghouwer.

“En die staat soms haaks op het beeld dat Nederland een welvarend land is met relatief weinig armoede.” Binnen die groep ziet de organisatie dat het aantal ouderen dat langdurig afhankelijk blijft van voedselhulp groeit. “We moeten voorzichtig zijn met conclusies, want onze cijfers vertellen niet het hele verhaal, maar we zien wel degelijk dat ouderen vaker langer klant bij ons blijven.” De voedselbanken proberen mensen normaal gesproken binnen drie jaar weer op eigen benen te laten staan. “Bij ouderen lukt dat steeds vaker niet, merken we. Dat komt doordat hun financiële situatie vaak moeilijk te verbeteren is.”

Veel van deze ouderen leven van alleen een AOW-uitkering, zo stelt Staghouwer. Zonder aanvullend pensioen kan dat in de praktijk krap worden, zeker nu het levensonderhoud duurder is geworden. “Als iemand alleen AOW heeft en de kosten blijven stijgen, dan is er simpelweg weinig ruimte om dat op te vangen”, zegt Staghouwer. “Iemand met een aanvullend pensioen kan de klap soms nog deels opvangen. Maar wie dat niet heeft, komt sneller in de problemen.” Daar komt bij dat veel ouderen alleenstaand zijn en geen sociaal vangnet hebben. “Als er mensen om je heen zijn die af en toe kunnen helpen – een buurman die een boodschap meeneemt of iemand die even met je meegaat naar de dokter – dan maakt dat al verschil. Maar als dat er niet is, zien we vaak dat problemen zich opstapelen. Dan gaat het niet alleen over geld, maar ook over eenzaamheid.”

Lei Delsen is econoom en gepensioneerd hoofddocent Sociaal-Economisch Beleid aan de Radboud Universiteit, en herkent veel van wat Staghouwer zegt. Hij doet een belangrijke aanvulling: “Wat soms vergeten wordt is dat niet iedereen een volledige AOW-uitkering ontvangt”, vertelt hij. “Dat speelt ook een grote rol. Je bouwt AOW op in vijftig jaar tijd, twee procent per jaar. Wie al die jaren in Nederland woont of werkt, krijgt dus honderd procent AOW. Maar als je bijvoorbeeld tien jaar in het buitenland hebt gewoond of gewerkt, mis je twintig procent.” Dat komt vaker voor dan gedacht. “Er is een enorme groep gepensioneerden met een onvolledige AOW. Dat zijn bijvoorbeeld Nederlanders die een periode in het buitenland hebben gewerkt, maar ook veel migranten. Vooral onder niet-westerse migranten is het effect groot: daar ligt de pensioenarmoede rond de veertig procent.”

Voor ouderen met een laag inkomen bestaat daarom de Aanvullende Inkomensvoorziening Ouderen (AIO), zo vertelt Delsen. “Die vult de AOW aan tot bijstandsniveau, maar dat niveau ligt zelf onder de armoedegrens (1.510 euro netto per maand, red.). Dus dat lost het probleem niet volledig op. Het gebruik van deze regeling groeit echter snel: in tien jaar tijd is het aantal personen met een AIO-uitkering gestegen van 40.000 naar ruim 73.000. En de verwachting is dat dat aantal de komende jaren nog flink zal toenemen.” Wat tegelijkertijd opvalt, is dat een groot deel van de regeling niet wordt gebruikt. Delsen: “Uit onderzoek blijkt dat 30 tot 50 procent van de mensen die recht hebben op de AIO die uitkering niet aanvraagt. Hetzelfde zie je bij toeslagen. Van de zorg- en huurtoeslag vraagt ongeveer een derde van de rechthebbenden het niet aan, en bij ouderen ligt dat percentage nog hoger.”

Staghouwer herkent het beeld dat niet iedereen altijd gebruik maakt van de mogelijkheden die er zijn. “Veel ouderen melden zich laat bij ons. Deze groep wil zichzelf vaak niet arm noemen. Ze zijn gewend om met weinig rond te komen en redden zich lange tijd. Soms denken wij: was eerder bij ons gekomen.” Schaamte speelt daarbij zeker een rol. “Als je hulp vraagt moet je toegeven dat het niet meer lukt. Dat vinden veel mensen moeilijk. Maar wij zeggen altijd: je mag gewoon geholpen worden. Daar hoef je je niet voor te schamen.” Ook Delsen ziet dat schaamte mensen weerhoudt om hulp te zoeken. Hij ziet ook een ander probleem: “De sociale zekerheid is ontzettend ingewikkeld geregeld. Ik hoor voortdurend: het moet simpeler. Zelfs voor mij als onderzoeker is het al lastig te overzien, laat staan voor iemand die zelf in zo’n situatie zit en zijn weg moet vinden in deze jungle. Een uitkering moet je aanvragen, en dat is al een drempel. Als je in financiële stress zit, heb je wel andere dingen aan je hoofd dan uitzoeken op welke website van de Sociale Verzekeringsbank, de Belastingdienst of de gemeente je moet zijn.”

Een ander gevolg hiervan is ook niet te onderschatten, zo stelt Delsen. “Er is veel verborgen armoede. Van de arme ouderen is ruim 40 procent niet bekend bij gemeenten. En als mensen zich niet melden is het heel moeilijk om hen te helpen. Het onderschatten van armoede – want dat is wat er gebeurt – is een groot probleem. Bij het meten van armoede worden sommige groepen niet eens meegenomen, zoals ouderen in verzorgingshuizen. Ook zorgkosten worden vaak niet meegenomen. Dan krijg je dus een onvolledig beeld.” Hij waarschuwt dat dit gevolgen heeft voor beleid. “Als we met een lager armoedepercentage rekenen dan feitelijk het geval is, dan is dat natuurlijk vragen om problemen.”

Een van de oplossingen waar Delsen over nadenkt is het automatisch toekennen van regelingen. “Je zou bijvoorbeeld meer uitkeringen automatisch kunnen toekennen, zodat mensen niet alles zelf hoeven aan te vragen.” En op langere termijn ziet hij ook ruimte voor een fundamentelere discussie. “Een basisinkomen zou veel drempels wegnemen en financiële stress verminderen. Maar uiteindelijk draait het om één ding: politieke wil. De overheid moet besluiten dat dit belangrijk genoeg is om echt aan te pakken.” Staghouwer ziet ook een belangrijke rol voor de overheid. “Mijn pleidooi is: heb oog voor deze groep, want niet iedereen kan meekomen. Daarnaast willen wij als voedsel­bank zo laagdrempelig mogelijk zijn. Kom alsjeblieft langs als het niet meer lukt”, zegt hij. “Wees welkom en schaam je niet. De deur staat open en wij proberen je te helpen.” ­­

Beeld: Voedselbanken Nederland