Gemeente bouwt aan zorgzame samenleving

In elke zichzelf respecterende gemeente worden plannen gemaakt om de doorstroming van senioren op de woningmarkt te bevorderen. Wordt gesproken over hoe woonprojecten voor senioren, waaronder hofjes, daadwerkelijk kunnen worden gerealiseerd. En nagedacht over hoe ouderen langer gezond en veilig zelfstandig kunnen blijven wonen. In de gemeente Land van Cuijk zijn deze vraagstukken al tien jaar lang een speerpunt. In die gemeente zijn in het afgelopen decennium al heel wat projecten succesvol van de grond gekomen.

Het begint bij de burgers. Bij burgers die zich realiseren dat ze in actie moeten komen als ze ook later prettig en vertrouwd willen blijven wonen in hun eigen dorp of buurt. Bij burgers die begrijpen dat de overheid wellicht wel een handje wil toesteken, maar dat ze toch vooral zélf aan de slag moeten met hun gedroomde woonplannen. Zo begon het ook in de gemeente Land van Cuijk, met een betrokken inwoner die aan de bel trok. “Inwoner Henk Geene stelde dat onze senioren niet moesten wachten op wat de overheid zou gaan regelen. En ook niet afwachten tot ze zelf zorg nodig hadden; dan is het te laat. Hij was ervan overtuigd dat senioren zelf op tijd eigen keuzes moesten maken”, vertelt Marcel Dekkers (rechts op de foto), beleidsadviseur Sociaal Domein bij de gemeente Land van Cuijk. “Onder zijn leiding zijn er vervolgens initiatieven neergelegd bij de gemeente. Dat werkte als een olievlek; het aantal plannen op het gebied van passend wonen voor senioren werd steeds groter. Als gemeente hebben we dat gefaciliteerd, maar het is van onderop opgezet. Vanuit de burgers.”

In steeds meer plaatsen in Nederland nemen inwoners het voortouw voor het van de grond krijgen van geschikte woonvormen voor ouderen. Het verschil met Land van Cuijk is dat dit proces in de meest noordoostelijke hoek van Brabant – onder de rook van Nijmegen en gevlijd tegen de Maas en de Duitse grens – al ruim tien jaar geleden begon. Waardoor nu het aantal gerealiseerde projecten niet meer op de vingers van twee handen is te tellen. Van meer dan tachtig voorzorgcirkels verspreid over de 33 kernen in de gemeente tot diverse collectieve woonvormen. Van een tot Knarrenhof omgebouwde kazerne tot herontwikkelde kerken. Van een nieuwe bestemming voor een in onbruik geraakt klooster en een voormalig gemeentehuis tot verhuisregelingen voor senioren. Van een bijwoonregeling tot eenvoudiger woningsplitsen. In Land van Cuijk gebeurt het inmiddels allemaal.

“Al die geweldige initiatieven hebben wij omarmd”, vertelt verantwoordelijk wethouder Bouke van Vught (links op de foto). “Wij konden de inwoners bij elkaar brengen om dit verder te ontwikkelen. Sinds twee jaar gebeurt dat heel succesvol met het project Senioren zelf aan zet van Senioren Brabant-Zeeland, maar wij deden dat dus tien jaar geleden al. Onder een andere naam natuurlijk, want het is ingewikkeld om tegen je inwoners te zeggen: Sorry, maar nu bent u zelf aan zet. Wij zeggen: We doen het sámen!” Dat traject verliep voorspoedig, ook omdat de seniorenverenigingen van Kring Land van Cuijk hun schouders eronder zetten. “Er ontstond een gevoel van urgentie, wat we vervolgens moesten omzetten naar iets concreets”, vult Marcel aan. “In onze maatschappij hadden we afgeleerd om voor elkaar te zorgen en naar elkaar om te kijken. Dat werd immers allemaal door de overheid geregeld. Daar moesten wij mee aan de slag en daaruit zijn later de nu zo bekende voorzorgcirkels ontstaan.”

Het proces dat in het afgelopen decennium in Land van Cuijk werd doorlopen leverde telkens weer nieuwe cruciale beslismomenten op. Momenten waarop de vraag ‘Hoe nu verder, hoe pakken we dit aan?’ centraal stond. “Hoe verleiden we senioren om hun huidige woning te verruilen voor een meer passende woning?, dat is zo’n kantelpunt waar we nu voor staan”,  zegt Linda Blaauboer (midden op de foto), projectleider Woonzorgprojecten bij de gemeente Land van Cuijk. Verhuizen van het fijne huis waar men zoveel jaar met plezier heeft gewoond naar een meer compacte woonplek is niet altijd gemakkelijk. “Gelukkig verleiden veel mensen zichzelf en elkaar: ze sporen elkaar aan om de stap te zetten en ze enthousiasmeren elkaar. En als gemeente proberen we juist die beleidsmaatregelen te treffen die senioren ondersteunen bij hun beslissing.” Bijvoorbeeld door veel te bouwen. “Ja”, lacht wethouder Bouke, “we bouwen als gekken. We hebben de afgelopen vier jaar 40 procent méér gebouwd dan in de tien jaar daarvoor! Er zijn ook senioren die heel specifieke woonwensen hebben, bijvoorbeeld een hofje, en zelf willen bouwen. Tegen hen zeggen wij: begin op tijd! Een Collectief Particulier Opdrachtgeverschap is een traject van vier tot acht jaar. Wij zorgen voor een vaste begeleider die kijkt waarmee de groep die zo’n gezamenlijk bouwproject start geholpen kan worden. Het eerlijke verhaal is dat ons dat veel ambtelijke capaciteit kost, maar dat hebben we ervoor over!”

Lees verder onder de foto

Bouwen voor later is niet alleen een kwestie van beton en stenen. “Bij het ontwikkelen van plannen willen we ook dat er naar de ‘zachte kant’ gekeken wordt: het omzien naar elkaar”, vertelt Linda. “Projectontwikkelaars wordt gevraagd dat al vooraf concreet te maken. Hoe wordt de collectiviteit in een bouwproject verankerd? Komen er sociale contracten, wordt er een beheerder of buurtverbinder aangesteld, worden voorzorgcirkels meegenomen, worden sociale contacten bevorderd in de opzet van het project? Dat is een vrij nieuwe, belangrijke ontwikkeling voor ons.” Bij het sociale aspect werken de regels soms tegen, gaat Bouke verder. “Soms willen we sturen als gemeente, maar is regelgeving nog niet flexibel genoeg. Zo zouden we CPO-projecten van inwoners in hun eigen dorp voorrang willen geven, zodat men binnen het eigen netwerk kan blijven, maar dat kan binnen de huidige regelgeving nog niet.”

Welke tips wil de wethouder aan andere gemeenten meegeven? “Mijn belangrijkste advies: combineer wonen en zorg”, zegt Bouke. “Want wonen is niet alleen het stapelen van stenen, maar vooral ook het bouwen van gemeenschappen. Het sociaal domein en de ruimtelijke ordening moeten één portefeuille worden. Daar ligt een grote uitdaging.” Marcel vindt ontmoetingen in het dorp stimuleren een speerpunt: “Want daar begint het. Daar kunnen mensen met elkaar in gesprek, daar ontstaat bewustwording, daar stimuleren mensen elkaar. Zorg in elk dorp, in elke wijk, in elke kern voor een ontmoetingsplek en faciliteer die.” Linda geeft het advies om de lokale partners, zoals seniorenverenigingen, actief bij het proces te betrekken. “Geef ze de ruimte om hun verantwoordelijkheid te pakken. Zoek de samenwerking op, dan krijg je dat vliegwiel waarnaar je op zoek bent.”

Tekst: Adri van Esch