Ga door naar hoofdcontent
ArtikelenWanneer wordt digitaal gemak een nieuwe drempel?

Wanneer wordt digitaal gemak een nieuwe drempel?

Vrijdag 13 november 2026

Naast een digitale route om iets te regelen – vaak lekker handig! – moet er ook altijd een menselijke route zijn, vindt Ed Klute. Iemand die persoonlijk helpt, of een telefoonnummer waar u daadwerkelijk een mens kunt spreken.

Ed Klute, ervaringsdeskundige en adviseur op het gebied van digitalisering, laat in dit artikel zijn licht over dit thema schijnen vanuit het perspectief van ouderen. Niet omdat digitalisering alleen voor hen een probleem is. Zeker niet! Ook andere mensen zullen herkennen wat Klute in zijn betoog beschrijft. Mensen met een beperking, mensen die minder digitaal vaardig zijn, mensen met weinig financiële ruimte of mensen die simpelweg niet voortdurend willen meegaan met nieuwe digitale ontwikkelingen. Volgens de Rijksoverheid en maatschappelijke organisaties hebben in Nederland zo’n drie miljoen mensen in meer of mindere mate moeite met de computer.

Moet dat nou?

Bij de voortschrijdende digitalisering van onze samenleving vormen ouderen een belangrijke groep om naar te kijken, zegt Klute. “Vooral ouderen in een kwetsbare positie kunnen de gevolgen van verdergaande digitalisering ervaren. Maar ook digitaal vaardige ouderen kunnen op enig moment denken: ‘Moet het echt iedere keer zo?’ Een bezoek aan het ziekenhuis. Even parkeren. Een restaurant binnenlopen. Een kaartje kopen. Een korting aanvragen. Voor al die dingen heeft u vaker uw smartphone nodig.

QR-code

Een QR-code scannen. Een app openen. Inloggen. Een code ontvangen. Betalen. Een bevestiging laten zien. Zo’n QR-code lijkt maar een klein detail, maar vaak is het een schakel naar een complete digitale keten. U moet een smartphone hebben, de QR-code kunnen scannen, internet hebben, de juiste website of app kunnen openen en soms ook nog inloggen of betalen.

Op zichzelf zijn het kleine handelingen. Maar wat gebeurt er als u op één dag meerdere van dit soort stappen tegenkomt? Dan wordt gemak ineens een keten van afhankelijkheden. En als één schakel niet werkt, kunt u vastlopen. Dat kan komen doordat iemand niet goed met digitale technologie overweg kan, maar dat is lang niet altijd het probleem.

Wie geeft hulp?

Een smartphone kan nog prima functioneren voor bellen en WhatsApp, terwijl een noodzakelijke app niet meer werkt omdat het besturingssysteem te oud is. Een nieuwe smartphone kopen is dan niet automatisch de oplossing. Het installeren en instellen van een nieuw toestel kan op zichzelf al een ingewikkelde opgave zijn. Gegevens en contacten moeten worden overgezet, apps opnieuw geïnstalleerd en accounts, wachtwoorden en verificaties geregeld. Voor bankieren en DigiD zijn bovendien aanvullende stappen nodig.

Wie kunt u bellen? Waar kunt u binnenlopen? Is er iemand in de buurt die kan helpen? Vaak is dat voor de gebruiker helemaal niet duidelijk. Daarmee ontstaat een tweede drempel: niet alleen het digitale probleem zelf, maar ook het vinden van de weg naar hulp.

Digitale gesprekspartner

Ook de communicatie naar mensen toe wordt digitaler. Een brief van de overheid verwijst bijvoorbeeld via DigiD naar MijnOverheid, of naar een website voor meer informatie of om iets te regelen. Organisaties sturen soms nog een brief, maar meestal een e-mail, met de mededeling ‘Kijk op onze website’. Banken verwijzen voor veel handelingen naar hun app. Ook de QR-code is inmiddels een veelgebruikte toegang tot informatie of een digitale dienst.

Daar komen ook de vele AI-chatboxen bij. Wie een vraag heeft, krijgt niet altijd meer een medewerker aan de telefoon, maar wordt verwezen naar een digitale gesprekspartner. Die kan handig zijn voor eenvoudige vragen, maar wat gebeurt er als uw vraag niet in het systeem past, u het antwoord niet begrijpt of u juist behoefte hebt aan iemand die met u meedenkt? Ook hier ontstaat dezelfde vraag: waar kunt u terecht als de digitale route niet werkt?

U leest nu een gratis artikel

Wilt u alle artikelen van ONS Magazine lezen? Word dan lid!

Lid worden

Toegangspoort

De smartphone wordt zo steeds meer een toegangspoort tot het dagelijks leven. Tegelijkertijd verschuift de betekenis van het apparaat. De oorspronkelijke telefoonfunctie – gewoon iemand kunnen bellen – raakt steeds meer naar de achtergrond. Computerfuncties, apps en inmiddels ook AI-toepassingen nemen een steeds grotere plaats in. Dat is niet omdat iedereen daar bewust voor heeft gekozen, maar omdat organisaties hun dienstverlening en communicatie in toenemende mate zo inrichten.

We praten vaak over mensen die digitaal niet mee kunnen komen. Maar er zijn ook mensen die het wel kunnen en toch afhaken. Niet omdat ze het niet begrijpen, maar omdat ze moe worden van de voortdurende veranderingen. Nieuwe apps en updates. Andere manieren van inloggen en verificatiecodes. Steeds weer moet u zich aanpassen. De vraag verandert dan van ‘Kan ik het nog?’ naar ‘Wil ik dit allemaal nog wel bijhouden?’

Digitale vermoeidheid

Er ontstaat zoiets wat men digitale vermoeidheid zou kunnen noemen. Die vermoeidheid kan zich uiten in ergernis. Waarom moet het alweer anders? Waarom moet ik hiervoor weer een app installeren? Waarom kan ik niet gewoon iemand spreken? Als die ergernis zich opstapelt, kan dat leiden tot afhaken. Niet omdat iemand het niet kan, maar omdat iemand het niet meer wil. En als mensen digitale handelingen gaan vermijden, kan dat verder gaan dan het missen van een app of website. Ze gaan misschien minder vaak winkelen, reizen, activiteiten ondernemen of gebruikmaken van bepaalde diensten. Digitale vermoeidheid kan zo uiteindelijk leiden tot minder participatie en deelname aan de samenleving.

Veiligheid

We worden voortdurend gewaarschuwd voor phishing, nepwebsites, WhatsApp-fraude en valse QR-codes. Dat is terecht, maar het kan ook leiden tot onzekerheid. Kan ik deze QR-code wel vertrouwen? Is dit bericht echt? Moet ik hierop klikken? Is deze app veilig?

De paradox is groot: we verwachten dat mensen meer digitaal doen, terwijl we ze tegelijkertijd waarschuwen dat ze juist heel voorzichtig moeten zijn met wat ze digitaal doen. En daar komt nu Artificial Intelligence (AI of kunstmatige intelligentie) bij. AI kan digitale dienstverlening eenvoudiger en persoonlijker maken, maar brengt ook nieuwe vormen van fraude, misleiding en onzekerheid met zich mee. Nepberichten, stemmen en beelden worden moeilijker van echt te onderscheiden. Ook dat kan bijdragen aan terughoudendheid en digitale vermoeidheid.

Minder persoonlijk contact

Digitalisering verandert ook de manier waarop we contact hebben met organisaties en dienstverleners. In winkels en horeca verdwijnen contactmomenten. Een medewerker maakt plaats voor een zelfscankassa, bestelzuil of digitale bestelling. Ook telefonisch wordt het directe gesprek minder vanzelfsprekend. Eerst komt een keuzemenu, een geautomatiseerde stem of een chatbot.

Dat kan efficiënt zijn wanneer alles volgens het systeem verloopt. Maar persoonlijk contact heeft een andere waarde: een medewerker kan doorvragen, zien dat iemand iets niet begrijpt, een situatie inschatten en zo nodig een andere oplossing zoeken. Juist wanneer een vraag niet in een standaardprocedure past, blijkt het verschil tussen een digitale voorziening en menselijke dienstverlening.

Meerdere drempels

De gevolgen van digitalisering zijn niet voor iedereen hetzelfde. Voor sommige mensen blijft een digitale handeling een klein ongemak. Voor anderen kunnen verschillende omstandigheden elkaar versterken. Wie minder mobiel is, weinig financiële ruimte heeft, problemen heeft met zien of horen en minder mensen in de omgeving heeft die kunnen helpen heeft minder mogelijkheden om een digitale drempel op te vangen.

Dat kan ook gevolgen hebben voor alledaagse activiteiten. Neem het openbaar vervoer. Een reis plannen, een kaartje of reisproduct regelen, een abonnement aanpassen of informatie over een reis vinden: voor veel reizigers zijn dit afzonderlijke handelingen. Als iemand een of meer daarvan niet zelfstandig kan uitvoeren, wordt de hele reis ingewikkelder.

Naar het winkelcentrum

Een bezoek aan het winkelcentrum laat zien hoe snel kleine drempels zich kunnen opstapelen. Stel: u bent mantelzorger en wilt uw moeder ophalen om samen naar het winkelcentrum te gaan. U rijdt naar haar toe en wilt daar parkeren. Voor het parkeren bij haar moet u eerst digitaal uw kenteken registreren, bijvoorbeeld via een parkeerapp of QR-code. Dat is op zichzelf misschien een kleine handeling, maar u moet die wel kunnen uitvoeren voordat u verder kunt.

Vervolgens moet u het parkeren bij het winkelcentrum betalen. In veel gevallen kan dat niet meer contant, maar moet u digitaal betalen. Voor iemand die niet over een geschikte smartphone beschikt, weinig digitale ervaring heeft of onzeker is over digitale betalingen kunnen deze stappen een flinke drempel vormen.

Korting

In een winkel krijgt u korting krijg als u de app van die winkel gebruikt. Ook bij het afrekenen verandert er veel. Gewone kassa’s maken plaats voor zelfscankassa’s. De keuze om gewoon met een medewerker af te rekenen wordt daarmee kleiner. Zelfs iets als sparen is veranderd: de vertrouwde fysieke spaarzegels hebben plaatsgemaakt voor digitale spaarprogramma’s en klantenkaarten.

Bij de informatiebalie wordt verwezen naar een QR-code voor openingstijden, acties of de plattegrond. U wilt ergens koffie drinken of een hamburger bestellen. Dat kan via een QR-code op tafel of via een beeldscherm. Uw bestelling plaatsen, aanpassen en soms ook betalen moet u zelf digitaal doen. Dat kunnen enorme drempels zijn. Ook iemand die dit allemaal wél kan, kan zich afvragen: ‘Moet het echt iedere keer zo?’ Dan is digitalisering niet meer alleen een kwestie van gemak. Het kan gevolgen hebben voor de toegankelijkheid, zelfstandigheid en uiteindelijk ook voor de bereidheid om ergens nog naartoe te gaan.

Menselijke route

Digitale inclusie moeten we niet alleen bekijken als een kwestie van mensen leren omgaan met technologie. Het is ook een opgave voor de inrichting van onze samenleving én voor de organisaties die onze dagelijkse diensten aanbieden. Overheden, bedrijven en andere dienstverleners moeten ervoor zorgen dat diensten toegankelijk blijven. Apparaten en software moeten beschikbaar en betaalbaar zijn. Digitale toepassingen moeten begrijpelijk en veilig zijn.

Als iemand digitaal vastloopt, moet er altijd een herkenbare en toegankelijke menselijke route zijn: een plek in de buurt, iemand die persoonlijk helpt of een telefoonnummer waar u daadwerkelijk een mens kunt spreken. Vooral belangrijk is dat er een werkbare menselijke of analoge route blijft.

Daarbij spelen ervaringsdeskundigen een cruciale rol. Zij kunnen vanuit hun eigen ervaring zichtbaar maken waar mensen in de praktijk tegenaan lopen, welke stappen onduidelijk zijn en waar een digitale oplossing juist een nieuwe drempel opwerpt. Toegankelijke dienstverlening begint daarom niet bij de vraag ‘Hoe maken we deze dienst digitaal?’ maar bij de vraag ‘Hoe zorgen we ervoor dat mensen deze dienst zelfstandig kunnen gebruiken?’

Er gebeurt gelukkig ook veel

Gelukkig is er ook positief nieuws. Sommige sectoren hebben inmiddels gezien dat digitalisering voor bepaalde groepen te veel drempels kan opwerpen. De banksector is daar een voorbeeld van. Banken werken aan betere ondersteuning, toegankelijkere dienstverlening en alternatieven voor mensen die moeite hebben met digitaal bankieren.

Ook in gemeenten en wijken ontstaan initiatieven om de hulp beter te organiseren. Vrijwilligers, maatschappelijke instellingen, bibliotheken, welzijnsorganisaties en andere partijen zoeken elkaar vaker op om mensen die vastlopen beter te kunnen helpen. Naast betere dienstverlening is ook een sterke menselijke infrastructuur nodig: herkenbare plekken en mensen die kunnen helpen wanneer iemand vastloopt.

Keuzevrijheid

Digitalisering hoeft niet te worden teruggedraaid. Apps kunnen handig zijn en QR-codes nuttig. Maar digitalisering mag niet ongemerkt veranderen in een permanente verplichting om jezelf steeds opnieuw aan te passen. De echte uitdaging is daarom niet hoe we iedereen digitaal krijgen, maar wel hoe we ervoor zorgen dat iedereen kan blijven meedoen, ook als de digitale wereld steeds sneller verandert.Dat vraagt om iets heel eenvoudigs:keuzevrijheid. De keuze tussen een digitale route waar die goed werkt, en een menselijke, begrijpelijke en waar nodig analoge route voor wie dat wil of nodig heeft. Niet als tegenstelling tussen oud en nieuw, maar als voorwaarde voor keuzevrijheid, zelfstandigheid en een samenleving waarin iedereen kan blijven meedoen.”

Beeld: Shutterstock