Samen bouwen, samen wonen

Veel senioren wonen fijn, maar vaak ook te groot. De kinderen zijn het huis uit, traplopen gaat minder makkelijk en de tuin vraagt veel onderhoud. Verhuizen kan een goede keuze zijn, mits er een woning is die echt past bij deze fase van hun leven. Collectief bouwen kan zo’n passende oplossing zijn.

Bij collectief bouwen neemt een groep mensen samen het initiatief om woningen te bouwen voor eigen gebruik. Er is geen winstoogmerk en de groep beslist samen. Het zijn actieve inwoners die hun woonproject samen ontwerpen en laten bouwen. Zij doen dit voor eigen rekening en risico. De toekomstige bewoners bepalen zelf hoe de woningen eruitzien, welke voorzieningen zij delen en hoe het beheer wordt geregeld. Vaak richten zij hiervoor een vereniging of coöperatie op.

Voor senioren kan dit extra aantrekkelijk zijn. Zij bouwen niet alleen een woning, maar ook een gemeenschap waarin mensen naar elkaar omzien.

In Nederland zijn er traditioneel twee manieren van bouwen. De eerste manier is via woningcorporaties. Zij bouwen en verhuren woningen, bijvoorbeeld sociale huur en middenhuur. De tweede manier is via marktpartijen, zoals projectontwikkelaars. Zij bouwen koopwoningen en huurwoningen in de vrije sector. Collectief bouwen is een aanvulling hierop. Niet de corporatie of de markt neemt het initiatief, maar de bewoners zelf. Collectief bouwen helpt bij maatschappelijke uitdagingen, zoals vergrijzing, betaalbaarheid, duurzaamheid en langer zelfstandig thuis wonen. Het is daarom een logische derde manier van bouwen. Voor senioren betekent dit meer invloed op hun woonomgeving en meer maatwerk dan bij traditionele nieuwbouwprojecten.

Er zijn vier hoofdvormen van collectief bouwen, afhankelijk van koop of huur en van hoeveel zeggenschap bewoners hebben.

• Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO)

Voor senioren is vooral Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO) interessant. Bij een CPO ontwikkelt een groep toekomstige kopers samen koopwoningen. Dit past goed bij senioren die hun huidige woning willen verkopen, maar wel huiseigenaar willen blijven. CPO-projecten hebben vaak een gezamenlijke tuin en een ontmoetingsruimte. De woningen zijn meestal gelijkvloers en soms is er een kleinere privétuin. Voorbeelden zijn te vinden in heel Nederland, van starterswoningen in Vledder tot meergeneratiewoningen in Eindhoven.

• Wooncoöperatie

Een andere vorm is de wooncoöperatie. Hierbij zijn de bewoners samen eigenaar van het woongebouw via een vereniging. Zij huren hun woning van hun eigen coöperatie. Dit kan aantrekkelijk zijn voor senioren die niet willen kopen, maar wel willen meebeslissen. Collectieve woonprojecten voor senioren zijn meestal kleinschalig. Er is vaak een gezamenlijke tuin, een ontmoetingsruimte en de woningen zijn geschikt om lang zelfstandig te wonen. Er is ruimte voor privacy, maar ook voor gezamenlijke activiteiten die zorgen voor verbondenheid. Het doel van een wooncoöperatie is blijvende betaalbaarheid: speculatie en excessieve huurverhogingen worden zo voorkomen. Een bekend voorbeeld is De Warren in Amsterdam.

• Mede-opdrachtgeverschap (MO)

Soms is het voor een groep te complex om alles zelf te regelen. Bij mede-opdrachtgeverschap werken toekomstige bewoners samen met een professionele partij, zoals een projectontwikkelaar. Die partij neemt een deel van het risico en het werk over. De bewoners hebben minder zeggenschap dan bij CPO, maar meer dan bij gewone projectbouw.

• Beheercoöperatie

Bij een beheercoöperatie blijft een woningcorporatie eigenaar van de woningen, maar regelen de bewoners zelf het beheer en onderhoud. Ze vormen een vereniging en hebben veel invloed op hun woonomgeving, ook al zijn ze geen eigenaar.

Collectief bouwen en collectief wonen zijn niet hetzelfde. Bij collectief bouwen gaat het om het samen realiseren van woningen. Collectief wonen gaat over de periode nadat de woningen klaar zijn: men kan dan ook ruimtes, voorzieningen of activiteiten met de buren delen. Denk aan een gezamenlijke tuin, een wasruimte, een ontmoetingsruimte of samen eten of tuinieren.

De mate van gemeenschappelijkheid verschilt per project, iedere groep heeft zijn eigen identiteit. Sommige projecten zijn sterk op de gemeenschap gericht, met gedeelde waarden en gezamenlijke besluitvorming. In andere projecten wordt wel samen gebouwd, maar daarna op zichzelf gewoond.

Gemeenten spelen een belangrijke rol bij collectieve woonprojecten. Zij kunnen in hun woonbeleid ruimte maken voor deze initiatieven. Ook kunnen zij woonvormen voor senioren, zoals hofjes, extra aandacht geven. Gemeenten kunnen bouwlocaties of leegstaande gebouwen beschikbaar stellen aan groepen bewoners. Zo krijgen zij een echte kans om hun plannen uit te voeren. Daarnaast kunnen gemeenten de procedures voor selectie en verkoop eenvoudiger maken. Zo hoeven bewonersgroepen niet te concurreren met professionele ontwikkelaars in ingewikkelde aanbestedingen. Een vast contactpersoon binnen de gemeente helpt om plannen goed te begeleiden en misverstanden te voorkomen. Belangrijk is vooral een meedenkende houding van de gemeente: niet denken in wat niet kan, maar samen zoeken naar wat wel mogelijk is.

Collectief Particulier Opdrachtgeverschap geeft senioren vooral invloed en maatwerk. Omdat de toekomstige bewoners samen opdrachtgever zijn, kunnen zij vanaf het begin kiezen voor gelijkvloerse woningen, brede doorgangen, een kleine tuin en een praktische indeling die geschikt is voor later. Ook kunnen zij kiezen voor een gezamenlijke ontmoetingsruimte of andere gedeelde voorzieningen. Hierdoor ontstaan makkelijker sociale contacten. Omdat er geen commerciële ontwikkelaar is die winst moet maken, kan er efficiënter en soms goedkoper worden gebouwd. Een extra voordeel is dat de groep elkaar al tijdens het proces goed leert kennen. Er ontstaat vertrouwen en onderlinge betrokkenheid. Veel senioren ervaren dit als prettig, omdat zij niet alleen verhuizen naar een nieuwe woning, maar ook naar een gemeenschap.

CPO vraagt ook inzet en doorzettingsvermogen. Het ontwikkelen van een bouwproject kost tijd en energie. Mensen moeten samen besluiten nemen, ook als zij het niet altijd met elkaar eens zijn. De bewoners zijn samen verantwoordelijk en lopen in principe ook financieel risico, omdat zij voor eigen rekening bouwen. Het proces kan ingewikkeld zijn door regels, financiering en overleg met de gemeente. Niet iedere groep is hier automatisch goed in. Daarom is goede begeleiding belangrijk en moet de groep goed georganiseerd zijn. Wie vooral gemak zoekt en alles uit handen wil geven, kan het proces zwaar vinden. Maar wie wil investeren in samenwerking, kan veel voldoening halen uit het samen bouwen aan een toekomstbestendige woonomgeving.

Collectief bouwen past niet bij iedereen. Het vraagt om inzet, betrokkenheid en samenwerking. Maar voor (jongere) senioren die vooruit willen denken kan het een mooie kans zijn om een woning te realiseren die echt past bij hun wensen: comfortabel, gelijkvloers, betaalbaar, dichtbij voorzieningen en met ruimte voor ontmoeting en zorg. Voor veel mensen wegen de voordelen ruimschoots op tegen de extra inspanning. Wilt u meer weten? De Derde Bouwstroom heeft voor initiatiefnemers in Brabant een loket. “Wij werken aan het normaler worden van deze derde bouwstroom”, vertelt Sanne Raes, kwartiermaker bij De Derde Bouwstroom. “Dat doen we door het ecosysteem rondom het ontstaan van collectieve wooninitiatieven te organiseren en te verbinden. Denk aan de 4G’s: gemeente, groep, grond en geld.Samen met de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland hebben we uitgebreide informatie en een praktische handleiding geschreven voor zowel bewoners als gemeenten. Startende initiatieven uit andere provincies kunnen we indien nodig digitaal doorverwijzen naar helpende instanties in hun eigen regio.”

Meer informatie op dederdebouwstroom.nl.