Niet bang om te sterven

Bang zijn voor de dood is menselijk. Toch hoeft dat absoluut niet, zeggen mensen die een bijna-doodervaring hebben gehad. En dat zijn er vele duizenden, over de hele wereld. Wat is een bijna-doodervaring eigenlijk? En wat steken we ervan op?

Veel mensen zijn bang voor de dood. We weten hoe het is om te leven, maar niet wat er gebeurt als we sterven. Toch zijn er wereldwijd vele duizenden mensen die meer kunnen vertellen. Zij hadden een bijna-doodervaring, bijvoorbeeld toen ze een hartstilstand kregen, bijna verdronken of een ernstig ongeluk meemaakten. Deze mensen hebben meestal gedetailleerde herinneringen aan wat er gebeurde toen ze dicht bij de dood waren. Niet alle verhalen zijn hetzelfde, maar een aantal elementen komt bij al deze ervaringen terug: het zien van een fel licht en het gevoel van vrede en absolute liefde. Ook zijn er mensen die hun leven als een film aan zich voorbij zagen gaan en overleden geliefden terugzagen. Is dit echt gebeurd? Of hadden al die mensen een vergelijkbare droom?

Een groot aantal artsen en wetenschappers heeft zich de afgelopen decennia over dit fenomeen gebogen. En wat blijkt: het is geen verzinsel of droom, maar het is wel moeilijk te verklaren hoe zo’n ervaring tot stand komt. Een van de onderzoekers die zich heeft gewijd aan bijna-doodervaringen is cardioloog Pim van Lommel. Hij deed ruim dertig jaar onderzoek naar bijna-doodervaringen bij patiënten die een hartstilstand hadden overleefd. Hij publiceerde zijn bevindingen in 2001 in het gerenommeerde Britse tijdschrift The Lancet. Zes jaar later verscheen zijn boek Eindeloos Bewustzijn – een wetenschappelijke visie op de bijna-doodervaring. Het werd een internationale bestseller. Volgens Van Lommel is een bijna-doodervaring authentiek en niet te herleiden tot fantasie, een psychose of zuurstoftekort. Hij heeft keer op keer gezien dat een bijna-doodervaring mensen blijvend verandert. Zo verdwijnt in de meeste gevallen de angst voor de dood, en uiterlijk en materiële zaken staan niet meer hoog op de agenda. Mensen krijgen inzicht in wat belangrijk is in het leven: acceptatie, liefde en compassie.

Een bijna-doodervaring, het is al snel zweverig of gefantaseerd. Veel mensen die dit meemaken vertellen er niet graag over omdat ze raar worden aangekeken of niet worden geloofd. Mathilde Ponds was lange tijd ook terughoudend. Zij kreeg op haar zesendertigste een herseninfarct en had een, zoals ze het zelf liever noemt, nabij-de-doodervaring. Ze kiest haar woorden zorgvuldig: “Het is moeilijk uit te leggen wat ik heb ervaren. Ik lag op de intensive care van het ziekenhuis, was halfzijdig verlamd door het herseninfarct en ik voelde me ineens heel naar. Ik had mijn ogen open en hoorde een stem. Heel apart, want ik ben slechthorend en er was niemand in de kamer. Die stem zei: ‘Je moet niet schrikken. Je gaat je bewustzijn verliezen, maar weet dat we bij je zijn’. Toen was ik ineens niet meer in mijn eigen lijf, maar in een grote donkere ruimte. Wat ik hier voelde is eigenlijk niet onder woorden te brengen. Ik heb er lang niet over kunnen praten, omdat ik zo ontroerd was. Het was een heel intieme ervaring. Ik voelde een energie, warmte en geborgenheid.”

In de donkere ruimte zag Mathilde niets, maar ze voelde wel dat er iets of iemand was. “Ik had geen pijn, geen zorgen en geen besef van tijd. Het was onbeschrijflijk ontroerend. Het woord ‘magisch’ doet het tekort. Ik voelde dat mijn vader er ook was, maar hij zei niets. Ik was me ervan bewust dat achter me een fel licht was. Hier ging een enorme kracht vanuit. Ik dacht: ‘als ik me omdraai, dan ben ik weg en kan ik niet meer terug’. Ik kreeg de keuze: wil je door of wil je terug? Mijn gedachten gingen naar mijn man en kinderen en ik was direct weer in het ziekenhuis. Ik was superblij, maar ook verdrietig dat ik die warmte, geborgenheid en liefde moest missen.”

Eerstehulparts dr. Thomas Fleischmann heeft vanuit zijn beroep regelmatig te maken met bijna-doodervaringen. Hij vertelt over het patroon dat in zowel westerse als oosterse landen terugkomt en niet gerelateerd is aan geloof: “Mensen met een bijna-doodervaring vertellen dat hun pijn en angst weg was, en dat ze vrede, kalmte, rust en soms vreugde ervoeren.” Sommige van zijn patiënten konden tijdens de reanimatie hun eigen lichaam zien met de artsen en verpleegkundigen eromheen, alsof ze erboven zweefden. “Zij konden zien wat we deden en horen wat we zeiden – terwijl er geen enkele hersenactiviteit was. We kunnen dit niet wetenschappelijk verklaren, maar vanuit de hele wereld zijn de ervaringsverhalen hetzelfde. Ruim 98 procent van de mensen met een bijna-doodervaring beschrijft die als comfortabel, fijn, warm en kalmerend, met een aantrekkelijk, fel licht.” Ook Fleischmann geeft aan dat de meesten daarna – 98 tot 100 procent – absoluut niet meer bang zijn voor de dood. Dit geldt inmiddels ook voor hemzelf.

Mathilde Ponds vond het een prachtige ervaring, waar ze nog regelmatig heimwee naar heeft. “Soms voelt het alsof ik er in het leven buiten sta, vervreemd van de wereld, omdat ik niet meer dat contact kan maken dat ik daar heb ervaren. Ik voel me afgescheiden van de rest, terwijl er geen scheiding is. Dat is lastig. Ik heb dan ook jaren mijn mond gehouden, om te voorkomen dat ik voor gek werd verklaard. Hierdoor kwam ik in een depressie terecht. Daar ben ik weer uitgekomen, maar het gemis is er nog steeds.” Mede daarom heeft ze zich aangesloten bij de Stichting Netwerk Nabij-de-dood Ervaringen (NDE), waar ze inmiddels voorzitter van is. Deze stichting is in het leven geroepen door een chirurg, een cardioloog, twee psychologen en een coördinator en is onderdeel van de International Association for Near-Death Studies (IANDS) in de Verenigde Staten. Met als eerste doel: het verrichten van weten­schappelijk onderzoek naar het verschijnsel nabij-de-doodervaring. Dit onderzoek werd in tien algemene ziekenhuizen in Nederland gehouden onder gereanimeerde hartpatiënten. Inmiddels geeft de stichting informatie over NDE’s, via onder meer de website, lezingen en symposia. “We willen een positief gevoel uitstralen en mensen bij elkaar brengen die dit hebben meegemaakt, zodat ze er met elkaar over kunnen praten.”

Om mensen die doodgaan bij te staan en te troosten werkte Mathilde Ponds onder meer in een high care hospice. “Ik ben niet meer bang voor de dood. Ik weet hoe fijn het is aan de andere kant. Je hebt geen zorgen, ongemakken en verantwoordelijkheden meer. Je komt thuis in rust, vrijheid en ruimte. Die troostende, geruststellende boodschap geef ik mensen graag mee. Het is voor mij niet een kwestie van geloven, maar weten. Al is er maar één persoon die minder angstig is door mijn verhaal, is het al waardevol.”

Beeld: Shutterstock