Laat AI je niet dom maken

Wees niet bang voor AI. Het kan je brein versterken, maar ook verzwakken. Het verschil zit niet in de techniek, maar in hoe jij het gebruikt. Ik spreek je hier bewust met “je” aan, om de afstand klein te houden.

Als ik in dit artikel wijs op vragen aan AI dan zal dat vragen bijna altijd gaan via een ChatBot.
Een ChatBot is een computerprogramma dat gebruikmaakt van kunstmatige intelligentie (AI) om met mensen te praten. Het kan vragen beantwoorden, informatie geven.

Een vraag aan een chatbot heet prompt.
Een Prompt is een instructie (opdracht) aan de Chatbot.
Als je BASIC kent, ken je vast de instructie:

PRINT: “hello world”

Op het computerscherm verscheen dan “hello world”.

Bij de Chatbot typ je de prompt (instructie), bijvoorbeeld:

”wat is het verschil tussen een mannetje en vrouwtje Koolmees?” 

Als reactie krijg je een lijst van verschillen onder je vraag.

Ik bedacht de woorden cogniminder en cognibeter om het effect op het brein aan te geven van respectievelijk cognitieve achteruitgang en cognitieve verbetering.

Sinds 2022 verschijnen steeds meer studies over AI en ons denkvermogen.

Onderzoekers gebruiken het begrip cognitieve ontlasting voor het uitbesteden van denkwerk aan een machine.

Dat uitbesteden kan handig zijn, maar heeft ook nadelen.

Als je alles uitbesteedt, gebruik je je eigen denkvermogen minder.

De onderzoeken gaan meestal over één manier van AI-gebruik en niet specifiek over senioren.

Toch is de boodschap duidelijk: wees bewust en denk zelf na.

Niet de techniek is fout, maar het gebruik.

Artikelen wijzen op gevaren van AI, zoals gele borden langs de weg dat doen voor het verkeer:

“Brug bij De Vlier gestremd”.

Herken je dat? Je vraagt je af: waar is die brug? Kom ik daar langs?

Mensen die er bekend zijn, weten het. Wij niet. Wij zijn hier niet bekend.

We worden onzeker omdat we niet weten of het op ons van toepassing is.

In dit artikel wil ik iets van die onzekerheid wegnemen en tips geven.

Een oudere heer. Vroeger fietser en mountainbiker.

Hij koopt een e-bike om weer snelheid te ervaren. Fantastisch. 25–30 km/u is haalbaar.

Een helm als bescherming.

“Ik ga een mountainbikeroute volgen,” zegt hij tegen zichzelf.

Niet tegen anderen, want die zouden bezwaren hebben.

Zijn plan? Te ambitieus. Stuur te smal, banden te dun.

Het liep verkeerd af.

Niet de fiets was fout. Het gebruik van de fiets was fout.

Juist gebruik. Dat is het sleutelwoord

Dat kun je leren.

Wat is AI eigenlijk?

AI lijkt slim, maar begrijpt niets. Het heeft geen mening, geen ervaring en geen gezond verstand.

Het voorspelt woorden op basis van patronen in grote hoeveelheden tekst. Daarom klinkt een antwoord vaak vloeiend en overtuigend.

Maar het kan onvolledig zijn, gebaseerd op verkeerde informatie of bronnen van lage kwaliteit.

Het kan zelfs een onjuiste conclusie trekken op basis van onvolledige informatie (een zogenaamde hallucinatie).

Niet omdat AI je wil misleiden.

Het heeft simpelweg geen oordeel. Dat oordeel ligt bij jou.

Wanneer word je “cogniminder”?

Je brein wordt minder actief als je:

Dan geef je je denkwerk uit handen.

Het is comfortabel, maar je brein wordt minder scherp.

Wanneer word je “cognibeter”?

Je brein wordt sterker als je:

Dan blijft je brein actief.

Dan gebruik je AI als ondersteuning, zoals een leesbril, niet als vervanging van je ogen.

JJe kunt AI gebruiken als denkpartner: een interactieve gesprekspartner die je, door middel van vragen, actief naar het antwoord leidt.

We willen weten:

“Wat is het verschil tussen een mannetje en een vrouwtje koolmees?”

Nog niet lang geleden gebruikte je Google en kreeg je een lijst met links waaruit je moest kiezen.

Je moest nog nadenken welke het beste paste bij je vraag.

Daar werd je cognibeter van.

Bij chatbots
Methode 1
Typ de prompt:

“Wat is het verschil tussen een mannetje en een vrouwtje koolmees?”

Je krijgt een lijst met verschillen.

Klaar. We lezen en vergeten. Waarom onthouden, als je het later weer kunt vragen?

Zo kun je cogniminder worden.

Perplexity geeft vaak ook vervolgvragen. Maak daar gebruik van.

Daar word je cognibeter van.

Methode 2
Typ de prompt:

“Help mij zelf na te denken over het verschil tussen mannetje en vrouwtje koolmees. Stel me vragen en geef me geen kant-en-klaar antwoord.”

Je krijgt vragen die je helpen zelf na te denken en te observeren.

Zo kun je cognibeter worden.

Er zijn veel chatbots die je op deze manier kunt gebruiken.

Programma’s die ik gebruik zijn Perplexity, ChatGPT, Gemini en Duck.ai.

De laatste biedt meer privacy omdat vragen en antwoorden niet worden gebruikt voor training.

AI is geen vijand, maar ook geen wondermiddel.

Zie het als verkeer: er zijn regels, borden en risico’s.

We stoppen niet met fietsen, maar leren verantwoord fietsen.

We stoppen niet met AI, maar leren er bewust mee omgaan.

Onthoud dit: AI maakt je niet dom; gedachteloos gebruik wel.

Niet de techniek is fout, maar het gebruik.

Wees duidelijk en concreet

AI vult niets aan wat je niet zegt. Formuleer je vraag zo specifiek mogelijk.

Vaag: “Vertel iets over tuinieren”

Duidelijk: “Welke bloemen bloeien goed in september in Nederland?”

Vraag eerst de kern, voorbeelden later

Stap 1: “Wat zijn de drie belangrijkste tips?”

Stap 2: “Kun je ze uitleggen met voorbeelden?”

Splits ingewikkelde vragen

Als je meerdere dingen tegelijk wilt weten, verdeel de vraag:

Vraag naar beperkingen

AI kan suggesties doen die niet werken. Vraag dus ook:

“Wat kan ik niet doen met deze methode?”

Gebruik woorden als ‘alleen’ of ‘zonder’

Dit helpt AI gefocust te blijven.

Voorbeeld: “Kun je me alleen recepten geven zonder suiker?”

Blijf zelf nadenken, vragen stellen en nieuwsgierig zijn.

Investeer in jezelf en in je brein.

Dan word je geen digibeet, maar digibeter.

Dan word je niet cogniminder, maar cognibeter.

Onderzoek van o.a. het MIT Media Lab en recente wetenschappelijke publicaties (2025) over AI en cognitieve ontlasting:

Geerligs, L. (2014). Images of healthy aging: functional brain networks and selective attention. Proefschrift, University of Groningen, Groningen, The Netherlands.