Waarom inkomensondersteuning vaak onbenut blijft

Iedereen kan in een situatie belanden waarin inkomensondersteuning nodig is. Onbekendheid, vraagverlegenheid, digitale onkunde of het verlies van overzicht binnen aanvraagprocedures spelen hierbij vaak een rol. Het toeslagenstelsel is bedoeld om mensen te helpen, maar eerst moeten drempels van schaamte en onbekendheid worden overwonnen.

Op verzoek van een thuiszorgmedewerker bezocht ik meerdere malen meneer Dekker, waar mogelijk sprake was van verborgen armoede. Het betrof een alleenstaande man in een kleine sociale huurwoning met een eenvoudige inrichting. Opvallend was de diversiteit van het meubilair, waarbij slijtageplekken waren afgedekt met een plaid. Het laminaat vertoonde sporen van intensief gebruik en de muren leken te verlangen naar een nieuwe verflaag. In de keuken stonden oude, nog functionerende apparaten die duidelijk aan vervanging toe waren. Op het aanrecht stond serviesgoed dat niet bij elkaar paste. In de hele woning ontbrak luxe, maar er was veel aandacht voor kleine, persoonlijke details: een plantje, een foto, kaarsen.

Na een derde bezoek was er voldoende vertrouwen opgebouwd om te vragen naar de persoonlijke omstandigheden en de financiële situatie van meneer Dekker. Er bleek sprake van noodgedwongen financiële risico’s. Hij bezuinigde op boodschappen en vermeed sociale uitgaven, terwijl die juist van belang zijn voor welzijn en gezondheid. De drempel om hulp te accepteren was niet alleen praktisch, maar vooral psychologisch. Ondanks dagelijks contact met zorgmedewerkers was er sprake van vraagverlegenheid: het niet durven of willen vragen om ondersteuning. Hierdoor leefde hij onder het bestaansminimum. Met het aanvragen van toeslagen waar hij recht op had, zou zijn inkomen aangevuld kunnen worden.

Voor veel mensen voelt het aanvragen van toeslagen als een bevestiging van falen. Het idee niet zelfstandig te kunnen rondkomen en afhankelijk te moeten zijn van het systeem staat hen tegen. Het gevoel van verlies van eigenwaarde en de overtuiging dat je jezelf moet redden, vormen een grote belemmering.

Dit gevoel van trots werd door meneer Dekker bevestigd met de opmerking dat hij niemand tot last wilde zijn. Naast het behoud van eigenwaarde speelde ook de druk om stigmatisering te voorkomen een rol. Vaak komen mensen pas in beeld wanneer de financiële nood zo hoog is opgelopen dat er schulden zijn ontstaan of zelfs huisuitzetting dreigt.

Zo ver was het bij meneer Dekker gelukkig nog niet. Hij beschikte over een klein basisinkomen zonder enige aanvulling. Hij had zijn leven lang ongeschoolde arbeid verricht en geen pensioenrechten opgebouwd. Daarnaast was hij niet digitaal vaardig. Schaamte, een gebrek aan kennis en het doolhof van regelingen, die bovendien jaarlijks veranderen, speelden hem parten.

In Nederland bestaat een uitgebreid stelsel van toeslagen en inkomensondersteunende maatregelen, zoals huurtoeslag en zorgtoeslag. Deze voorzieningen zijn bedoeld om mensen met lage en middeninkomens te ondersteunen, zodat zij in hun basisbehoeften kunnen voorzien. Toch maakt een aanzienlijk aantal huishoudens geen gebruik van hulp waar zij wél recht op hebben. Niet omdat zij niet voldoen aan de voorwaarden, maar omdat zij geen aanvraag doen. Schaamte, vraagverlegenheid en onwetendheid spelen hierin een grote rol. Bovendien heeft niet iedereen een sociaal netwerk dat kan helpen bij administratieve zaken.

De Belastingdienst en zorgverzekeraars bieden ondersteuning, maar die is niet altijd toegankelijk of laagdrempelig genoeg. Daarbij speelt ook de complexiteit van het toeslagenstelsel een rol, met als pijnlijke toevoeging de toeslagenaffaire. Dit heeft geleid tot een afname van het vertrouwen in de overheid.

Met meneer Dekker kwam het gelukkig goed. De aanvragen voor financiële ondersteuning, in de vorm van diverse toeslagen, werden positief beoordeeld. Deze ondersteuning werd niet als een gunst toegekend, maar als een aanspraak waar hij recht op had.

Tekst: Nico Beckers